PISA 2025: Yapay zekâ ödevde başarıyı düşürüyor

OECD’nin PISA 2025 sonuçları, sınıf içi yapay zekâ tartışmasına net bir çerçeve koyuyor: Chatbot’ları ödevi bitirmek için kullanan 15 yaşındaki öğrenciler, kullanmayan akranlarının gerisinde kalıyor. Asıl mesele “AI var mı yok mu” değil; aracın düşünmenin yerine mi geçtiği, yoksa öğrenmeyi mi desteklediği.

760 bin öğrenciden çıkan ilk geniş tablo

PISA 2025, 91 ülke ve ekonomiden 760 binden fazla 15 yaşındaki öğrenciyi kapsıyor. CHIP Online’ın aktardığı ve OECD’nin resmi basın bülteniyle örtüşen bulgulara göre derslerinde yapay zekâdan yararlanan öğrencilerin genel akademik performansı, bu araçlara hiç başvurmayanlara göre daha düşük görünüyor. İlişki nedensellik iddiası taşımasa da, ölçek nedeniyle eğitim politikası için yok sayılamayacak kadar büyük.

OECD Genel Sekreteri Mathias Cormann, teknolojinin ancak dikkat, çaba ve anlamanın yerini almadığı sürece öğrenmeyi güçlendirebileceğini vurguluyor. Aynı çizgide OECD Eğitim ve Beceriler Direktörü Andreas Schleicher, yapay zekânın zihinsel çabayı desteklemesi gerektiğini; çabanın yerini aldığında gelişimi zayıflatabileceğini belirtiyor.

Ödev yaptırmak ile öğrenmek aynı sonuç değil

Sosyoekonomik farklar kontrol edildiğinde özellikle fen bilimlerinde yapay zekâ kullanmayan öğrencilerin daha yüksek başarı gösterdiği görülüyor. En belirgin performans kaybı, AI’yi doğrudan görev tamamlamak için kullananlarda ortaya çıkıyor: metin özetletmek veya yazılı ödev için taslak hazırlatmak gibi kullanımlar daha düşük sonuçlarla ilişkilendiriliyor.

OECD’nin “Insights and Interpretations” özetinde, belirli okul görevlerinde AI kullanmayan öğrencilerin kullananlara göre ortalama yaklaşık 20 puan önde olduğu belirtiliyor; bu fark kabaca bir okul yılına denk geliyor. Kanada ve Yeni Zelanda örneklerinde AI ile yazı taslağı hazırlatan öğrencilerde fark 29 ve 36 puana kadar çıkabiliyor. Araştırmacılar bunun mutlaka “AI zarar verdi” anlamına gelmediğini, zorlanan öğrencilerin AI’ye daha çok yaslanması gibi ters seçim etkisinin de mümkün olduğunu hatırlatıyor.

Ön araştırma veya genel öğrenme desteği için kullanılan yapay zekâda fark daha sınırlı. Haftalık veya aylık kullanım, her gün ya da yılda bir-iki kez başvuranlara göre daha iyi sonuçlarla bağlantılı görünüyor. Yani aşırı kullanım da nadir kullanım da zayıf performans bandında yer alabiliyor; ölçülü ve amaçlı kullanım daha sağlıklı bir örüntü çiziyor.

Eleştirel AI okuryazarlığı fark yaratıyor

Tabloyu tersine çeviren bulgu şu: Üretilen bilginin doğruluğunu ve kalitesini sorgulamayı okulda öğrenen öğrencilerde yapay zekâ kullanımı daha olumlu sonuçlarla ilişkilendiriliyor. Özellikle bu becerileri kazanmış ve AI’den haftalık genel öğrenme desteği alan öğrenciler, araçları hiç kullanmayan gruptan daha yüksek performans gösterebiliyor.

OECD, bu tür eleştirel değerlendirme fırsatlarının avantajlı sosyoekonomik geçmişe sahip öğrencilerde daha sık raporlandığını da not ediyor. Vietnam’da öğrencilerin yüzde 95’inin bu teknolojilerden yararlandığı, Japonya’da oranın yüzde 60 civarında kaldığı aktarılıyor. Erişim yayıldıkça asıl ayrım “kim AI kullanıyor”dan “kim AI çıktısını eleştirel okuyabiliyor”a kayıyor.

Okullar ve aileler için ne anlama geliyor?

PISA 2025’in genel resmi de karanlık: OECD ortalamasında okuma ve matematik performansı şimdiye kadarki en düşük seviyelere geriledi; bilimde ortalama görece daha istikrarlı. Dijital dikkat dağılması ayrı bir risk: Öğrencilerin dörtte birinden fazlası, fen derslerinin çoğunda veya hepsinde sınıf arkadaşlarının cihazlarla dikkatinin dağıldığını söylüyor.

Pratik çıkarım net. Yapay zekâyı ödevi “teslim etmek” için değil, geri bildirim, kişiselleştirilmiş alıştırma ve araştırma iskeleti için konumlandırmak gerekiyor. Okulların AI çıktısını doğrulama, kaynak kontrolü ve kendi düşünme sürecini koruma becerilerini müfredata eklemesi; ailelerin de “hepsini yazdır” refleksini frenlemesi, PISA’nın çizdiği tabloyla uyumlu adımlar.

Kaynaklar: CHIP Online; OECD PISA 2025 Results (Volume I) basın bülteni ve Insights and Interpretations özeti.