İlaç testleri için mini insan bağırsakları geliştiriliyor

İlaç geliştirme sürecinde hayvan deneyleri uzun yıllardır temel araçlardan biri olarak kullanılıyor. Ancak farklı türlerin biyolojisi, hayvanlarda olumlu sonuç veren bir adayın insanlarda aynı etkiyi göstermesini garanti etmiyor. Geliştirilen ilaçların büyük bölümü de klinik araştırmalar sırasında başarısız oluyor. ABD merkezli Intero Biosystems, bu soruna karşı insan bağırsağını laboratuvar ortamında taklit eden organoidler geliştiriyor.

Denver merkezli girişim, Michigan Üniversitesi’nden ayrılarak kuruldu. Şirketin geliştirdiği model, yalnızca bağırsak dokusunun tek bir bölümünü kopyalayan daha basit sistemlerden ayrılıyor. Intero’nun organoidlerinde insan bağırsağında bulunan birden fazla hücre ve doku türü yer alıyor. Şirket, daha karmaşık bu yapının ilaçların insan vücudundaki etkilerini incelemek için daha anlamlı bir model sağlayabileceğini belirtiyor.

Bir milimetrelik organoidler laboratuvarlara gönderiliyor

Intero Biosystems’ın ana ürünü GastroScreen adını taşıyor. Yaklaşık bir milimetre genişliğindeki organoidler, ilaç, biyoteknoloji, gıda ve kimya şirketleri tarafından farklı bileşiklerin bağırsak üzerindeki etkisini araştırmak için kullanılabiliyor. Girişim, ürünleri genellikle tek bir tüp içinde yaklaşık 100 organoidlik partiler hâlinde gönderiyor.

Araştırmacılar bu dokuları sağlıklı bağırsak modeli olarak kullanabildiği gibi, belirli hastalık benzeri koşulları laboratuvarda oluşturabiliyor. Böylece bir ilaç adayının bağırsak dokusuna zarar verip vermediği veya belirli bir rahatsızlıkla ilişkilendirilen bir modelin bileşiğe nasıl tepki verdiği incelenebiliyor. Bu yaklaşım, aday ilaçların insanlarda test edilmesinden önce güvenlik araştırmalarına ek veri sağlayabilir.

Şirket yalnızca organoid satışı yapmıyor. Hücrelerin büyümesi için gerekli besin karışımları ve deneylerde kullanılan kimyasallar da ürün portföyünde bulunuyor. Bunun yanında müşteriler için özel deney tasarlıyor, laboratuvar testlerini yürütüyor ve sonuçları veri olarak teslim ediyor. Çalışmaların önemli bir bölümü ilaç güvenliği ile hastalık araştırmalarına odaklanıyor.

Hayvan deneylerine alternatif arayışı hızlanıyor

Organoidler, hayvan deneylerinin bugün tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmiyor. Daha çok, insan biyolojisini daha iyi yansıtabilecek yöntemlerin mevcut test süreçlerine eklenmesi ve bazı aşamalarda hayvan kullanımının azaltılması hedefleniyor. İnsan dokusundan türetilen modeller, özellikle bağırsak gibi ilaçların doğrudan temas ettiği organlarda farklı bir değerlendirme imkânı sunuyor.

ABD’deki düzenleyici yaklaşım da bu alana ilgiyi artırıyor. ABD Gıda ve İlaç Dairesi, Nisan 2025’te ilaç geliştirmede hayvan testlerine olan bağımlılığı azaltma planını açıkladı. Organoidler, organların işlevlerini küçük cihazlarla taklit eden organ-on-chip sistemleri ve yapay zekâ tabanlı hesaplama modelleri, değerlendirilen alternatifler arasında yer aldı.

Mart 2026’da yayımlanan taslak kılavuz ise yeni yaklaşım yöntemlerinin, yani hayvan dışı test metotlarının düzenleyici başvurularda kullanılabilmesi için nasıl doğrulanabileceğine ilişkin bir çerçeve sundu. Kılavuz belirli bir yöntemi otomatik olarak onaylamıyor. Bir modelin başvuruyu destekleyip destekleyemeyeceği; kullanılan yönteme, deneyin nasıl tasarlandığına ve sunulan verilerin niteliğine göre değerlendirilecek.

Girişimin ilk ticari sonuçları

2024’te kurulan Intero Biosystems’ın yedi çalışanı ve 10’dan biraz az müşterisi bulunuyor. Şirket, geçen yıl gerçekleştirdiği 2,3 milyon dolarlık tohum öncesi yatırım turunun ardından ticari faaliyetlerini büyüttü. CEO Charlie Childs’ın verdiği bilgiye göre girişim, geçen yılın dördüncü çeyreğinden bu yılın üçüncü çeyreğine kadar 400 bin doların üzerinde gelir elde etti.

Girişimin önündeki temel mesele, organoidlerin araştırma laboratuvarlarında kullanılabilmesinden çok, elde edilen sonuçların ilaç onay süreçlerinde ne ölçüde kabul göreceği. Düzenleyicilerin istediği doğrulama verileri sağlandıkça bu modellerin kullanım alanı genişleyebilir. Intero’nun yaklaşımı şimdilik hayvan deneylerinin yerine tek başına geçmekten ziyade, ilaç adaylarını insan testlerinden önce daha gerçekçi koşullarda incelemeye yardımcı olacak bir katman sunuyor.