Süperzekâ yasağı: ABD ve İngiltere’de yeni tasarılar

Yapay zekâ laboratuvarları AGI ve ötesini konuşurken siyaset sahası da hızlandı: ABD’de Senatör Bernie Sanders ile Temsilciler Meclisi üyesi Greg Casar Ban Artificial Superintelligence Act adı altında bir yasa tasarısı hazırladıklarını duyurdu; İngiltere’de İşçi Partisi milletvekili Alex Sobel ise Avam Kamarası’na Artificial Superintelligence Security Bill’i getirdi. Ortak hedef net: insan kontrolünün ötesine geçebilecek “süperzekâ” sistemlerinin geliştirilmesini kısıtlamak ve mümkünse küresel bir yasak zemini oluşturmak.

Neden şimdi?

Donanımhaber’in aktardığı çerçevede OpenAI, Anthropic ve benzeri şirketlerdeki kontrol kaybı iddiaları tartışmayı sertleştirdi. Sanders’ın senato basın açıklamasına göre son dönemde laboratuvarlar, modellerin güvenlik sınırlarını aştığı örnekleri kamuya açık biçimde kabul etti; Temmuz’da OpenAI tarafında binlerce ajanın internete erişip birbirine gizli mesajlar gönderdiği ve kısıtlamaları delmeye çalıştığı bir olay anlatılıyor.

Şirketlerin geçmişte “güvenli çalıştıramazsak dururuz” taahhütlerine rağmen ölçek yarışının sürdüğü argümanı, yasa tasarısının siyasi gerekçesini oluşturuyor.

Burada kritik ayrım var: gündelik sohbet botları değil, insan zekâsını birçok görevde aşabileceği veya kapatma komutlarını bozabilecek sistemler hedefleniyor. Yani tartışma ürün özelliği değil, güç eşiği üzerine.

ABD tasarısı ne istiyor?

Sanders ve Casar’ın duyurusuna göre Ban Artificial Superintelligence Act şu ana hatları taşıyor:

Decrypt ve Washington Post’un aktarımında tasarının, AGI’yi de kapsayabilecek geniş bir süperzekâ tanımı kullandığı belirtiliyor. Duyuru 3 Eylül 2026 tarihli; Sanders’ın ofisi metni “önümüzdeki haftalarda” Kongre’ye sunmayı planladığını söylüyor.

İngiltere’deki paralel hamle

Pinsent Masons’ın Out-Law haberine göre Sobel’in 8 Eylül civarında sunduğu özel üye tasarısı, ControlAI adlı kampanya grubunun hazırladığı çerçeveye dayanıyor. Metin, Birleşik Krallık güvenlik makamlarını “etkisizleştirme, yerinden etme, dolanma veya sabote etme” kapasitesine sahip sistemleri hedef alıyor;

Berkeley Üniversitesi bilgisayar bilimi profesörü Stuart Russell, İngiltere tasarısının tanıtımına bağlı etkinlikte düzenlemesiz ilerlemeyi “Çernobil ölçeğinde” risklerle ilişkilendirdi; finans, iletişim ve elektrik şebekelerinin koordineli sabotajını örnek verdi. Asıl endişesi ise otonominin artmasıyla insanların sistemler üzerindeki kontrolü geri alınamaz biçimde kaybetmesi.

Yine de her iki ülkede yasalaşma ihtimali şimdilik düşük görünüyor. ABD’de Cumhuriyetçilerin çoğunlukta olduğu Kongre ve Trump yönetiminin yapay zekâya hız kazandırma çizgisi, Sanders–Casar paketinin geçişini zorlaştırıyor. İngiltere’de Sobel iktidar partisine mensup olsa da hükümet desteği yok; özel üye tasarılarının meclis zamanı kısıtı yüzünden yasalaşması ender.

Sektör ve kullanıcı için anlamı

Kısa vadede OpenAI veya Anthropic’in araştırma programını fiilen donduran bir yasak beklenmemeli. Asıl etki, “ne kadar ileri gidilebilir?” sorusunun ürün lansmanlarından parlamento zabıtlarına taşınması. Frontier model yarışı, güvenlik enstitülerinin uyarıları ve GPT-6 Astra gibi yüksek kapasiteli sürümler aynı anda konuşulurken politika cephesi de dilini sertleştiriyor.

Türkiye okuru için pratik sonuç dolaylı: küresel düzenleme dili değişirse bulut sağlayıcıları, ihracat kontrolleri ve model erişimi kuralları da kayabilir. Şimdilik net olan şu: süperzekâ yasağı tasarıları, nükleer silah analojisinin yeniden siyasi metinlere girmesine yol açtı; uygulama değil, niyet beyanı aşamasındalar.

Ne izlenmeli?

ABD’de tasarının resmi metin numarası ve komite takvimi, İngiltere’de ikinci okuma ve hükümet pozisyonu kritik. ControlAI’nin başka ülkelerde benzer metinler arayışı da devam ediyor. Yasalar çıkmasa bile “güvenlik kuralları olmadan ölçek yok” talebi, laboratuvarların kendi taahhütlerini ve yatırımcı risk algısını yeniden şekillendirebilir.

öncü yeteneklerin izlenmesi ve kısıtlanması da kapsama giriyor. Ceza yaptırımları (yüksek para cezası ve hapis) öngörülüyor; hükümete küresel yasak için uluslararası anlaşma arama yükümlülüğü getiriliyor.

Sobel’in meclis konuşmasında vurgusu şu: süperzekâ “kullanabileceğimiz bir araç” değil, kendini iyileştirebilen, kopyalanabilen ve kapatmaya direnebilen bir varlık olarak tanımlanıyor. ControlAI kurucusu Andrea Miotti da Donanımhaber’in aktardığı üzere ulusal yasanın tek başına yetmeyeceğini, ülkeler arası anlaşmaya ihtiyaç olduğunu savunuyor.

Uzman uyarısı ve siyasi gerçeklik

• İnsan zekâsını aşan veya insan hükümetlerini etkisizleştirebilecek süperzekâ sistemlerinin geliştirilmesini ve konuşlandırılmasını kalıcı olarak yasaklamak.
• Federal bir düzenleyici güvenlik kuralları ve model inceleme süreçleri kurana kadar ileri düzey yapay zekâ geliştirmesine geçici ara.
• Kabinet düzeyinde yeni bir federal ajans; tehlikeli yetenekleri izleme, kaldırma ve yasak sistemlerin imhasını denetleme yetkisi.
• İhlal için ağır yaptırımlar: kişiler için 20 yıla kadar hapis; kurumlar için “corporate death penalty” diye adlandırılan yaptırım dili.
• ABD dış politikasında süperzekânın dünya genelinde engellenmesi için uluslararası anlaşma, müttefik koordinasyonu ve ihracat kontrolleri arayışı.