Beyin ameliyatı sonrası yüzlerde kedisini görmeye başladı

28 yaşındaki Karl, beyin ameliyatının ardından insanların ve hayvanların yüzlerini algılama biçiminde sıra dışı bir değişim yaşadı. Güne ilk olarak gri tekir kedisi Luna’yı görerek başlarsa, gün içinde karşılaştığı insanların yüzlerinde kedisinin gözlerini ve tüylerindeki çizgileri seçiyor. Güne bir insan yüzüyle başladığında ise Luna’ya baktığında kedisinin yüzünde insana özgü özellikler görüyor.

Karl’ın deneyimi, günün ilk gördüğü yüzün sonraki algısını etkilediği nadir bir vaka olarak araştırmacıların ilgisini çekti. Burada yalnızca yüzlerin biçimi değişmiyor; kişinin tanıdığı bir yüzle ilişkilendirdiği özellikler de başka yüzlere taşınıyor. Bu durum, hafızanın ve görsel algının yüzleri tanıma deneyiminde nasıl iç içe geçebildiğine dair araştırmacılara bir örnek sunuyor.

Ameliyat sonrası yüz algısındaki değişim

Karl’ın ameliyatında sağ temporal lobunun bir bölümü alındı. Operasyonun nedeni, atardamarlarla toplardamarlar arasında oluşmuş ve kanama riski taşıyan bir damar yumağıydı. Temporal lob, yüzleri tanıma ve görsel bilgiyi işleme süreçlerinde rol oynuyor. Araştırmacılar, ameliyatın ardından Karl’ın yüz algısının değiştiğini bildiriyor.

Vaka, palinopsi adı verilen görsel belirtilerle de ilişkilendiriliyor. Palinopsi, bir görüntünün görüş alanından çıktıktan sonra algılanmayı sürdürmesi ya da beynin görsel bilgiyi olağan biçiminden farklı işlemesiyle ortaya çıkabiliyor. Migren, epilepsi nöbetleri, felç, bazı reçeteli ilaçlar ve beyin kanamaları bu tür belirtilerle bağlantılı olabiliyor.

Karl’ın durumu, palinopsi belirtilerinin prosopometamorfopsiyle (PMO) birlikte görülmesi açısından farklılaşıyor. PMO’da yüzler çarpılmış veya biçimi bozulmuş gibi algılanabiliyor. Halk arasında “şeytan yüzü sendromu” adıyla da anılan bu rahatsızlıkta, yüzlerin nasıl göründüğü kişiden kişiye değişebiliyor. Karl ise insan yüzlerinde kedisinin belirli özelliklerini, kedisinin yüzünde de insana ait özellikleri görüyor.

Araştırmanın ortak yazarlarından, Dartmouth College’da bilişsel nörolog olarak çalışan Brad Duchaine, vakayı hafızada tutulan kişisel özelliklerin o anki görsel algıyı etkileyebilmesine örnek gösteriyor. Karl’ın yaşadıkları tek başına benzer belirtileri olan herkesin aynı deneyimi yaşayacağı anlamına gelmiyor; ancak yüz algısının karmaşık ve kişiye özgü yönlerini ortaya koyuyor.

Yapay zekâ deneyimi görselleştirmek için kullanıldı

Karl’ın gördüklerini başkalarına aktarabilmek için Duchaine önce bir eskiz hazırladı. Çizimi daha gerçekçi hâle getirmek amacıyla büyük dil modeli tabanlı bir araçtan yararlandı. Oluşturulan görseller Karl’la birlikte incelendi; araştırma raporunda kullanılan son biçimleri hasta ve araştırmacı birlikte düzenledi.

Yapay zekâ burada tanı koymak veya tedavi sunmak için kullanılmadı. Amaç, dışarıdan doğrudan gözlemlenemeyen bir algı deneyimini daha anlaşılır biçimde göstermekteydi. Yüzlerdeki değişimi yaşayan kişi bunu kelimelerle anlatmakta zorlanabilir; doktorlar ve yakınları da tarif edilen deneyimi gözlerinde canlandıramayabilir. Görseller, bu iletişim güçlüğünü azaltmaya yardımcı olabilir.

Duchaine’in laboratuvarı, benzer yüz bozulmaları yaşayan 250’den fazla kişiyle iletişim kurdu. Araştırmacılar, bu kişilerin bir bölümünün yaşadıkları belirtiler yanlışlıkla psikiyatrik bir sorun olarak değerlendirildiği için antipsikotik ilaçlara yönlendirildiğini aktarıyor. Bu nedenle kişinin ne gördüğünü dikkatle anlamak, belirtilerin doğru değerlendirilmesi bakımından önem taşıyor.

Ekip, yapay zekâ destekli görselleri Karl’ın algısındaki değişimleri zaman içinde izlemek ve benzer deneyimler yaşayan kişilerin yaşadıklarını belgelemek için kullanmayı planlıyor. Bu yaklaşım tek başına teşhis ya da tedavi yöntemi değil; hastanın öznel deneyimini araştırmacılara ve sağlık profesyonellerine aktarmak için bir araç. Karl’ın vakası da beyin ameliyatı sonrasında yüz algısının nasıl değişebileceğini ve bu değişimin görsel olarak nasıl anlatılabileceğini gösteriyor.