Elizabeth Holmes belgeseli, Theranos gerçeğini tartışıyor

Uyarı: Bu yazı belgeselle ilgili spoiler içerir. Elizabeth Holmes’un yükselişini ve Theranos’un çöküşünü anlatan You Can See Everything, üç saatlik süresine rağmen olayın yalnızca teknoloji tarafına odaklanmıyor. Yapım, izleyicinin neye baktığını ve gördüğü anlatının kimin tarafından şekillendirildiğini sorguluyor. Holmes’un davasını dört ay boyunca takip eden inceleme yazarı ise belgeseli, manipülasyonun farklı biçimlerini ele alan bir çalışma olarak değerlendiriyor.

Holmes, Theranos’un CEO’su olarak iş dünyasının en çok konuşulan isimlerinden birine dönüşmüştü. Şirket, çok küçük miktarda kanla farklı hastalıklar için test yapılmasını sağlayacağı iddia edilen minyatür bir kan analiz platformu üzerine kuruluydu. Bu teknoloji vaadi, Theranos’un özel şirket değerlemesinin 9 milyar dolara kadar çıkmasına yardımcı oldu.

Şirketin kamuoyundaki itibarı yalnızca yatırımcı ilgisiyle sınırlı kalmadı. Theranos’un Walgreens ile anlaşması bulunuyor, Holmes çeşitli konuşmalara davet ediliyor ve şirket hakkında büyük yayınlarda profiller yayımlanıyordu. Fox News yöneticisi Rupert Murdoch yatırımcılar arasında yer alırken, eski ABD Dışişleri Bakanı Henry Kissinger da Theranos yönetim kurulunda bulunuyordu.

Theranos’un teknoloji vaadi nasıl çöktü?

Theranos’un hikâyesindeki kırılma, 2015 yılında Wall Street Journal muhabiri John Carreyrou’nun haberleriyle yaşandı. Haberlerde, şirketin kan testlerinin çoğunu kendi geliştirdiğini söylediği cihazlarla gerçekleştirmediği ortaya kondu. Theranos makinelerinde yalnızca 15 testin çalıştırıldığı, şirket içindeki bazı kişilerin de sonuçların doğruluğundan şüphe duyduğu aktarıldı.

Bu ayrıntı, şirketin temel iddiasını doğrudan sarstı. Theranos, az miktarda kanla çok sayıda testi hızlı biçimde yapabilen bir sistem geliştirdiğini anlatıyordu. Ancak gerçek kullanım ile kamuoyuna sunulan teknoloji anlatısı arasındaki fark, şirketin güvenilirliği konusunda ciddi sorular doğurdu. Belgesel de bu çelişkiyi yalnızca başarısız bir girişim öyküsü olarak değil, insanların görmek istediği hikâyenin nasıl kurulduğu üzerinden inceliyor.

Holmes davasında hangi kanıtlar öne çıktı?

Elizabeth Holmes’un dolandırıcılık davası 2021 yılında görüldü. Dört ay süren duruşmaları takip eden incelemeye göre mahkeme sürecinde, Theranos’un faaliyetleriyle ilgili belgeler ve kayıtlar önemli yer tuttu. Holmes, komplo suçlamalarından birinden ve elektronik iletişim yoluyla dolandırıcılıkla ilgili üç ayrı suçlamadan suçlu bulundu.

Kararı destekleyen kanıtlar arasında ilaç şirketlerinden gelmiş gibi görünen sahte belgeler de vardı. Ayrıca Holmes’un, Theranos’un Afganistan’da ABD ordusuyla test yaptığını söylediği kayıtlar mahkemede gündeme geldi. Şirketin kendi makineleriyle 1.000’den fazla test gerçekleştirebildiğini iddia ettiği de kayıtlara yansıdı.

Theranos’un internet sitesinde ise seçenek olarak yaklaşık 200 test listeleniyordu. Holmes, daha yüksek sayıdaki test iddiasını şirketin bazı süreçleri operasyonel hâle getirmeyi beklemesine bağlamıştı. Bu tür ifadeler, şirketin gerçek kapasitesiyle dışarıya aktardığı vizyon arasındaki mesafeyi gösteren örnekler olarak davanın merkezinde yer aldı.

Belgeselin asıl sorusu

You Can See Everything, Holmes’un geçmişteki açıklamalarını yalnızca tekrar sıralamak yerine, şöhretin bir iş modelini ve kişisel imajı nasıl güçlendirebildiğini tartışıyor. Theranos’un değerlemesi, yatırımcı profili ve medya ilgisi, şirketin teknolojisi henüz doğrulanmadan güçlü bir başarı anlatısı oluşturdu. Bu anlatı büyüdükçe, şirketin iddialarını sorgulamak da zorlaştı.

İncelemenin temel yaklaşımı, Holmes’un şöhret arzusunun yaşananları açıklayan unsurlardan biri olduğu yönünde. Ancak belgeselin ortaya koyduğu tablo yalnızca bir kişinin davranışlarına indirgenmiyor. Yatırımcılar, yönetim kurulu, medya ve iş ortakları da Theranos’un sunduğu görüntünün oluşmasında rol oynadı. Bu nedenle yapım, teknoloji girişimlerinin yalnızca ürün iddialarıyla değil, bu iddiaların kimler tarafından ve hangi koşullarda doğrulandığıyla değerlendirilmesi gerektiğini hatırlatıyor.

Holmes’un mahkûmiyeti Theranos hikâyesinin hukuki sonucunu ortaya koysa da belgesel, izleyiciyi daha geniş bir soruyla baş başa bırakıyor: Bir şirketin çevresinde oluşan şöhret, gerçekleri görünür mü kılar, yoksa onları daha uzun süre gizler mi? Yapımın tartıştığı asıl mesele, Theranos’un başarısız olmasından çok, doğrulanmamış bir teknoloji vaadinin nasıl bu kadar güçlü bir güven duygusu yaratabildiği.