Gen tedavisi 10 hastadan 7’sinde ışık algısını artırdı

Retinitis pigmentoza nedeniyle görme yetisini büyük ölçüde kaybeden bazı hastalarda ışığı yeniden algılamayı amaçlayan deneysel gen tedavisi, küçük bir klinik çalışmada umut verici sonuçlar verdi. Tedaviyi alan 10 kişiden 7’sinde ışık duyarlılığı artarken, 6 katılımcıda ölçülen iyileşme araştırmacıların klinik açıdan anlamlı kabul ettiği seviyeye ulaştı.

Sonuçlar The New England Journal of Medicine’de yayımlandı. Bulgular, tedavinin kaybolan görmeyi bütünüyle geri getirdiğini göstermiyor. Araştırmacılar bunun yerine, retinada yaşamaya devam eden sinir hücrelerini ışığa duyarlı hâle getirerek hastaların bazı görsel bilgileri algılamasını sağlamayı hedefliyor. Bu ayrım önemli: Çalışmada ölçülen değişim ışık duyarlılığıyla ilgili; normal görme yetisinin geri kazanılmasıyla değil.

Retinada hayatta kalan hücreler hedef alınıyor

Retinitis pigmentoza, retinadaki ışığa duyarlı fotoreseptörlerin zamanla zarar gördüğü kalıtsal bir hastalık. Hastalık ilerledikçe görme kaybı ağırlaşabiliyor ve ileri vakalarda geri döndürülemeyebiliyor. Bu çalışmada araştırmacılar hasarlı fotoreseptörleri yeniden oluşturmak yerine, görsel sinyalleri beyne taşıyan retina gangliyon hücrelerine odaklandı.

Bu hücrelerin bir bölümü, hastalık ileri aşamaya ulaşsa bile yaşamını sürdürebiliyor. Ancak fotoreseptörlerin kaybıyla birlikte doğal ışık duyarlılıklarını yitiriyorlar. Tedavinin amacı, bu hücrelere ışığa tepki verme özelliğini yeniden kazandırmak. Araştırmayı Pittsburgh Üniversitesi’nden José-Alain Sahel ve Basel’deki Moleküler ve Klinik Oftalmoloji Enstitüsü’nden Botond Roska’nın yönettiği uluslararası ekip yürüttü.

Enjeksiyon, özel gözlüklerle birlikte kullanılıyor

Yöntem, hücrelere ışığa duyarlı proteinler kazandıran optogenetik tekniğine dayanıyor. Katılımcıların daha az gören gözüne, göz içindeki vitreus bölgesine tek doz viral vektör enjekte edildi. Vektör, hücrelerin ışığa tepki vermesini sağlayan ChrimsonR proteininin genini taşıyor.

Tedavi, enjeksiyonla sınırlı değil. Katılımcılar aynı zamanda kamerası ve ışık projektörleri bulunan özel gözlükler kullanıyor. Gözlük çevredeki görüntüyü algılayıp işliyor ve retinaya ışık sinyalleri yansıtıyor. ChrimsonR proteiniyle ışığa duyarlı hâle gelen hücreler bu sinyallere karşılık veriyor; böylece beyne iletilebilecek görsel bilgi oluşturulması amaçlanıyor.

Katılımcılardaki ışık duyarlılığı artışı 2 ile 62,3 kat arasında değişti. Altı kişide artışın en az dört kata ulaşması, araştırmacıların klinik açıdan anlamlı saydığı eşiği karşıladı. Sonuçlar kişiden kişiye farklılık gösterdiği gibi, ölçülen duyarlılık artışı da hastaların günlük yaşamda normal görebildiği anlamına gelmiyor. Bulgular, bazı görsel uyaranların yeniden algılanabilmesine yönelik sınırlı bir kazanıma işaret ediyor.

Küçük çalışma, güvenlik değerlendirmesi için tasarlandı

Açık etiketli birinci ve ikinci faz denemesi yalnızca 10 gönüllüyü kapsadı. Çalışmanın bu aşamasındaki temel amaç, tedavinin etkisini kesin biçimde kanıtlamaktan ziyade güvenliğini değerlendirmekti. Dokuz katılımcıda toplam 34 istenmeyen göz olayı kaydedildi. Bunların 23’ü hafif, 10’u orta düzeyde sınıflandırıldı; bir olay ise ağır olarak bildirildi.

Bir katılımcıda enjeksiyonun ardından merkezi retina atardamarında geçici tıkanma yaşandı. Göz içi basıncını düşürmek için ilaç uygulanmasının ardından kan akışı birkaç dakika içinde düzeldi. Bu olay, tedavi sonuçlarının değerlendirilmesinde olası risklerin de dikkate alınması gerektiğini gösteriyor. Katılımcı sayısının az olması, yöntemin güvenliği hakkında geniş bir hasta grubuna yönelik kesin sonuç çıkarmayı da mümkün kılmıyor.

Aynı araştırma ekibinin 2021’de yayımlanan önceki çalışmasında bir hasta nesneleri tanıyıp konumlarını belirleyebilmiş, nesneleri saymış ve onlara dokunabilmişti. Yeni araştırma, optogenetik yaklaşımın ileri düzey görme kaybı yaşayan bazı kişilerde işlevsel görsel algı oluşturabileceği fikrine ek kanıt sağlıyor. Ancak bu sonuçların daha geniş katılımcı gruplarında ve daha uzun süreli takiplerle incelenmesi gerekiyor. Şimdilik tedavinin hangi hastalara ne ölçüde yarar sağlayacağı ve güvenlik profilinin nasıl şekilleneceği açık değil.