Elektronik atıklar geri dönüşüm tesisinde nasıl işleniyor?

Çekmecelerde bekleyen eski telefonlar, kullanılmayan kablolar ve arızalı bilgisayarlar yalnızca yer kaplamıyor. Elektronik cihazlarda bulunan pil, metal, cam ve plastik gibi malzemeler uygun biçimde işlenmediğinde atık yönetimi açısından sorun yaratabiliyor. Lisanslı geri dönüşüm tesislerinde ise bu parçalar ayrıştırılarak yeniden değerlendirilebiliyor.

Tuzla’da faaliyet gösteren Ouno Green Campus, Atık Elektrikli ve Elektronik Eşya (AEEE) tesisinde uygulanan işlemleri paylaştı. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından yetkilendirilen tesiste atıklar önce kontrol ediliyor, ardından bileşenlerine göre farklı geri kazanım hatlarına yönlendiriliyor. Yerleşkenin tamamı Sıfır Atık Belgesi’ne sahip. Tesis, Vodafone’un Dünya İçin Lazım projesiyle toplanan elektronik atıkları da işliyor.

Atık tesise ulaşınca ilk olarak ne oluyor?

Kabul alanına getirilen elektronik atıklar, işleme alınmadan önce radyasyon kontrolünden geçiriliyor. Ardından tartılıp kayıt altına alınıyor ve atığı teslim eden firmaya Atık Kabul Formu düzenleniyor. Kontrollerde risk görülmeyen cihazlar türlerine göre ayrılarak geçici depolama alanına alınıyor.

Radyasyon riski tespit edilen atıklar ise normal geri dönüşüm hattına girmiyor. Bu malzemeler Türkiye Enerji, Nükleer ve Maden Araştırma Kurumu’na (TENMAK) gönderiliyor. Ön kontrol, atığın içeriğine ve taşıdığı olası riske uygun bir işlem uygulanmasını sağlıyor.

Depolama alanından söküm bölümüne alınan cihazlar burada parçalara ayrılıyor. Pil, kablo, plastik, metal, cam ve devre kartı gibi bileşenler birbirinden ayrıldıktan sonra her biri kendi geri kazanım sürecine ilerliyor. Böylece cihazın tamamını tek bir atık olarak değerlendirmek yerine farklı malzemelerin özelliklerine göre işlem yapılabiliyor.

Plastik, kablo ve devre kartları ayrı işleniyor

Kabloların içindeki bakır, plastik kaplamadan ayrıştırılıyor. Plastik parçalar granül hammaddeye dönüştürülürken karton ambalajlar da kargo paketlerinde kullanılabilecek dolgu malzemesi olarak değerlendiriliyor. Cıva ve fosfor içerebilen floresan lambalar içinse ayrı bir kırma sistemi kullanılıyor; cam, tehlikeli tozlardan ayrılıyor.

Devre kartlarının geri kazanımı daha fazla aşama gerektiriyor. İlk olarak kartlar üzerindeki elektronik bileşenler söküm ünitesinde ayrılıyor. Bu işlem sırasında ortaya çıkan gazlar jet su filtresi, ultraviyole sistemi ve karbon filtrelerden geçirilerek arıtılıyor. Ardından geriye kalan kartlar öğütme makinesine gönderiliyor.

Tesisin paylaştığı bilgilere göre bu makine saatte 500 kilogram devre kartı işleyebiliyor. Öğütme sonunda yüzde 99’u bakır olan metal tozu ile fiber-reçine tozu elde ediliyor. Bu çıktı, elektronik atıkların yalnızca bertaraf edilmediğini; içerdikleri malzemelerin ayrıştırılarak yeniden kullanım için ham maddeye dönüştürülebildiğini gösteriyor.

Geri kazanılan malzemeler kayıt altına alınıyor

Geri dönüşüm süreci, parçaların tesisten çıkarılmasıyla sona ermiyor. Elde edilen metal, cam, plastik ve pil gibi malzemeler tartılıyor ve miktarları Bakanlığın Kütle Denge Elektronik Sistemi’ne bildiriliyor. Bu kayıtlar, tesise atık gönderen şirketlerin geri kazanım miktarlarını ve çevresel kazanımlara ilişkin verileri takip etmesine imkân tanıyor. Şirketlere karbon ayak izindeki azalmaya dair bilgi de sunulabiliyor.

Tesiste oluşan diğer atıkların da kaynağında ayrı toplandığı belirtiliyor. Bu yaklaşım, geri dönüşüm hattında işlenen elektronik cihazların yanı sıra tesis faaliyetlerinden kaynaklanan atıkların da yönetilmesini kapsıyor.

Eski cihazları gelişigüzel çöpe atmak yerine uygun toplama kanallarına ulaştırmak, içlerindeki geri kazanılabilir malzemelerin değerlendirilmesi için ilk koşul. Tuzla’daki tesiste uygulanan kontrol, söküm, ayrıştırma ve kayıt adımları; elektronik atığın tek parça hâlinde değil, farklı malzeme gruplarına ayrılarak işlendiğini ortaya koyuyor.