Otonom Araçlar Kaza Yaptığında Sorumluluk Kime Ait?

Otonom araçların karıştığı kazalarda “suçlu kim?” sorusunun tek bir yanıtı bulunmuyor. Sorumluluğun sürücüye, otomobil üreticisine ya da yazılımı geliştiren şirkete ait olup olmadığı; aracın hangi otonom sürüş seviyesinde bulunduğuna ve kazanın nasıl gerçekleştiğine göre değerlendiriliyor.

Geleneksel araçlarda hukuki değerlendirme genellikle direksiyon başındaki kişinin davranışlarına odaklanıyor. Sürücünün trafik kurallarını ihlal etmesi, dikkatini yola vermemesi veya aracı kontrol edememesi kazanın temel nedeni kabul edilebiliyor. Otonom sistemler devreye girdiğinde ise bu yaklaşım her senaryoda yeterli olmuyor.

Otonom sürüş seviyesi neden belirleyici?

Uluslararası Otomotiv Mühendisleri Birliği, otomasyon seviyelerini 0’dan 5’e kadar sınıflandırıyor. Seviye 0’da sürüş görevinin tamamı insandayken, Seviye 1 ve Seviye 2 sistemlerde sürücünün aracı sürekli izlemesi ve gerektiğinde müdahale etmesi gerekiyor.

Seviye 3 ve üzerindeki sistemlerde tablo değişmeye başlıyor. Araç, belirli koşullar altında direksiyon, hızlanma ve frenleme gibi sürüş görevlerini üstlenebiliyor. Bu sırada sürücünün dikkatinin yoldan uzaklaşabilmesi, kazalarla ilgili hukuki değerlendirmeyi daha karmaşık hâle getiriyor. Çünkü sürücünün müdahale yükümlülüğü ile sistemin kendi kararlarını verme kapasitesi aynı olay içinde birlikte incelenebiliyor.

Bu nedenle bir kazanın ardından ilk bakılan konulardan biri, aracın o anda hangi otomasyon seviyesinde çalıştığı oluyor. Sistem sürücünün sürekli denetimini gerektiriyorsa sorumluluk büyük ölçüde kişinin davranışları üzerinden değerlendirilebilir. Araç, belirlenen şartlar içinde sürüşün tüm kontrolünü üstlenmişse inceleme üretim ve yazılım süreçlerine doğru genişliyor.

Hata yazılımda veya sensörlerdeyse ne olur?

Tam otonom sürüş iddiasındaki bir araçta kaza, sürücünün hatasından çok ürün sorumluluğu veya ayıplı mal çerçevesinde ele alınabiliyor. Algoritmanın yanlış karar vermesi, sensörlerin çevreyi doğru algılayamaması ya da sistemin kritik bir durumda tepki verememesi kazanın nedeni olarak belirlenirse, sorumluluk araç üreticisine ve yazılım sağlayıcısına yönelebiliyor.

Burada teknik inceleme büyük önem taşıyor. Kazadan önce aracın hangi komutları verdiği, sensörlerin ne algıladığı ve sürüş sisteminin sürücüye müdahale uyarısı gönderip göndermediği incelenebilir. Ancak üreticiler, aracın bakımının aksatıldığını veya gerekli yazılım güncellemelerinin yüklenmediğini belirterek sorumluluğu reddetmeye çalışabilir. Bu da kazanın yalnızca araç içindeki verilere değil, kullanıcının yükümlülüklerini yerine getirip getirmediğine göre de değerlendirilmesine yol açıyor.

Sigorta sistemi de değişmek zorunda kalabilir

Otonom araçlar, sigorta şirketleri açısından da farklı bir risk tablosu oluşturuyor. Geleneksel zorunlu trafik sigortası ve kasko uygulamalarında sürücünün kaza yapma ihtimali temel ölçütlerden biri. Otonom sistemlerin yaygınlaşmasıyla birlikte yazılımın güvenilirliği, sensörlerin durumu ve siber güvenlik gibi unsurların da poliçe değerlendirmelerinde daha fazla ağırlık kazanması bekleniyor.

İngiltere ve Almanya, otonom araçların karıştığı kazalarda mağdurun zararının önce sigorta şirketi tarafından karşılanmasını öngören düzenlemelerle bu alanda adım atan ülkeler arasında yer alıyor. Daha sonra sigorta şirketi, olayın insan hatasından mı yoksa sistem arızasından mı kaynaklandığını araştırıyor. Sonuç, araç sahibine veya üretici firmaya yöneltilebiliyor.

Teknik sorumluluğun yanında etik bir sorun da bulunuyor. Otonom sistem bir kazayı tamamen önleyemediği bir durumda araç içindeki yolcuyu mu, yoksa yoldaki yayayı mı korumalı? “Tramvay problemi” olarak bilinen bu tartışma, üreticilerin yazılım kararlarını ve hukuk kurallarının sınırlarını doğrudan etkiliyor.

Bugünkü çerçevede otonom araç kazalarında sorumluluk, önce otomasyon seviyesine, ardından hatanın kaynağına göre belirleniyor. Kısmi otonomide sürücü hâlâ merkezi sorumluluğu taşırken, tam otonom sistemlerde üretici ve yazılım geliştiricisinin rolü büyüyor. Araçlar sürüş görevlerini daha fazla üstlendikçe, “hatalı sürücü” kavramının yanında ürün güvenliği, yazılım kalitesi ve veri kayıtları da hukuki sürecin temel unsurları hâline geliyor.