Yapay zekâ robotu fare beynine gen terapisi uyguladı

Biyoteknoloji girişimi Exin Therapeutics, yapay zekâ destekli bir sistemin fare üzerinde beyin ameliyatını yönettiği deneyin ayrıntılarını açıkladı. Şirket CEO’su Gabriel Ocana-Santero’nun aktardığına göre sistem, epilepsi modeli olarak tanımlanan fare için olası gen terapilerini değerlendirdi; uygulanacak tedaviye ve beynin hedef bölgesine karar verdi. Robotik kollar da seçilen tedaviyi belirlenen noktaya enjekte etti.

Deney, yapay zekânın cerrahide yalnızca bir uzmanın önceden hazırladığı hareketleri uygulayan araç olarak kalmayıp tedavi planlamasında da rol üstlenebileceğine işaret ediyor. Ancak operasyon, insan müdahalesinden bağımsız yürütülmedi. Lisanslı bir veteriner cerrah süreci izledi, geri döndürülemez işlemler için insan onayı istendi. Kafatasının açılmasını gerektiren kraniyotomi işlemini de cerrah gerçekleştirdi.

Terapi seçimi ve uygulama yeri

Exin’in verdiği bilgilere göre yapay zekâ sistemine farenin hastalık modeli, 19 gen terapisi vektöründen oluşan bir liste ve üç bilimsel makale sunuldu. Sistem, bu girdileri değerlendirerek uygun bulduğu tedaviyi seçti ve enjeksiyonun yapılacağı koordinatları belirledi. Robotik kollar, tedaviyi bu bölgeye ulaştırdı.

Bu deneydeki temel fark, robotun yalnızca fiziksel hareketleri yerine getirmesinden ibaret değil. Robotik cerrahi sistemlerinde ameliyatın planını genellikle cerrah oluşturuyor; robot ise komutları hassas biçimde uyguluyor. Exin’in çalışmasında yapay zekâ, aday tedaviler arasından seçim yaptı ve uygulama noktasını hesapladı. Şirket, bu kararların sistem tarafından alındığını belirtiyor. Buna karşılık cerrahın denetimi ve kritik işlemlerdeki onay koşulu, operasyonun tamamen otonom olmadığını gösteriyor.

Operasyonun ardından farenin kafesinde rahatça hareket ettiği gözlemlendi. Ancak bu tek gözlem, tedavinin etkisi veya güvenliği hakkında kapsamlı bir değerlendirme için yeterli değil. Açıklanan çalışma bir fare üzerindeki deneyi anlatıyor; insanlarda kullanım, klinik sonuçlar ya da tedavinin uzun vadeli etkileri hakkında bilgi verilmiyor. Bu nedenle çalışma, tamamlanmış bir tedavi çözümünden çok, yapay zekânın biyomedikal araştırma ve cerrahi süreçlerde nasıl görev alabileceğini inceleyen bir deney olarak değerlendirilmeli.

İnsan gözetimi ve model farklılıkları

Deneyde Anthropic’in Sonnet modeli kullanıldı. Sistem, robotik düzeneğin kontrolüne erişebiliyordu ancak kritik ve geri alınamaz işlemlerden önce insandan onay almak zorundaydı. Düzeneği anında durdurabilen bir acil kapatma düğmesi de bulunuyordu. Ayrıca sistemin uyması gereken güvenlik kuralları tanımlanmıştı. Bu sınırlar, tedavi seçimine ilişkin kararları yapay zekâ verse bile cerrahi müdahalenin insan gözetimi altında yürütüldüğünü ortaya koyuyor.

Exin, değerlendirme sürecinde farklı modellerin aynı şekilde davranmadığını da bildirdi. Şirketin önce denediği Opus 5.5, biyolojik bir deneyde kullanılacağını öğrendiğinde işlemi reddetti. Opus 5 ise bir operasyon planı oluşturdu ancak canlı ameliyat aşamasına geçmedi. Sonnet’in deneyde kullanılması, yapay zekâ modellerinin hassas görevleri kabul etme ve güvenlik konusunda farklı tercihler gösterebildiğini ortaya koyuyor. Şirketin aktardığı bu sonuçlar, modellerin yalnızca teknik yeterliliklerinin değil, riskli görevlerde nasıl davrandıklarının da değerlendirilmesi gerektiğini hatırlatıyor.

Otonom cerrahi, robotların hassas hareketler yapabilmesinden daha geniş bir mesele. Yapay zekâ bir tedaviyi seçtiğinde hatalı kararların nasıl ele alınacağı, deney hayvanlarının nasıl korunacağı ve insan denetiminin hangi aşamalarda zorunlu olacağı gibi sorular da gündeme geliyor. Exin’in deneyinde cerrahın kritik adımları kontrol etmesi, geri döndürülemez işlemlerin onaya bağlanması ve acil durdurma mekanizması bu riskleri sınırlamaya yönelik önlemler arasında yer aldı.

Çalışma, yapay zekânın biyomedikal araştırmalarda karar verme ve robotik uygulama süreçlerine katılabileceğini gösteren erken bir örnek sunuyor. Bununla birlikte tek bir fare üzerindeki deney, bu yaklaşımın insan cerrahisinde güvenli veya etkili olacağını kanıtlamıyor. Daha geniş değerlendirmeler yapılmadan sistemin klinik kullanımına ilişkin sonuç çıkarmak mümkün değil. Deneyin ortaya koyduğu asıl soru, yapay zekâya ne kadar yetki verileceğinden çok, bu yetkinin hangi kontroller ve sorumluluk mekanizmalarıyla çevreleneceği.